Publiek Gezocht:

Essays over cultuur, markt en politiek

 

Inleiding

 

 

 

Het marktdenken heeft in onze samenleving een steeds grotere vanzelfspre­kendheid gekregen. In meer en meer levenssferen wordt geteld, gerekend en gecalcu­leerd. Het tegenwoordige beleid van `privatise­ring', `deregu­lering' en `flexibilise­rin­g' is er opgericht dit nog verder te bevorderen. De markt is echter geen onontkoombaar natuurge­geven waaraan wij ons slechts aan te passen hebben. Zij is niet meer dan één van de mogelijke instrumenten om maatschappelijke doeleinden te realiseren. In welke mate dit instrument toegepast dient te worden, is altijd een zaak die door de gezamenlijke burgers beslist moet worden. Evenzo zijn private ondernemingen publieke instel­lingen die publieke functies, de aanwending van de in een gemeenschap aanwezige hulpbronnen, vervullen. In hoeverre zij zich naar behoren van de desbetref­fende taken kwijten, blijft altijd en ten principale een onderwerp van politieke discussie en beoor­deling.

Iedere samenleving zal onvermijdelijk afwegingen moeten maken tussen markt en politiek, tussen marktwerking en politieke interventie of `beleid'. Hoeveel markt moet in welk domein voor het realiseren van welke publieke doelen worden toegestaan of bevorderd en, als spiegel­beeld van deze vragen, inhoeverre, op welke wijze en in welk domein dient de politiek in de markt te interveniëren om welke publieke doeleinden of waarden te verwerke­lijken? Wanneer wordt gekozen voor `beleid' is een volgende vraag op welke wijze de publieke besluit­vorming die hiermee gepaard gaat, georgani­seerd dient te zijn. Een belangrijke kwestie betreft hier de positie van deskundigen. In hoeverre dienen burgers direct over bepaalde onderwerpen te beslissen en in welke mate kunnen zij dit overlaten aan deskundige politici, ambtenaren of bestuur­d­ers. Zeker in het domein van de cultuur kan de politiek niet zonder publiek. Zonder een publieke belangstelling voor en participatie in politieke en culturele activiteiten ver­worden een democratie en een cultuur tot zielloze meritocratieën.

In deze bundel staan de afwegingen centraal die vandaag in het cultuurpoli­tieke domein worden gemaakt. Het onderwerp cultuurpolitiek wordt hierbij ruim opgevat. Het gaat niet alleen om vragen die de kunsten en de letteren betreffen, maar ook om vragen naar de culturele pluriformiteit en identiteit, de verdeling en de invulling van de betaalde arbeid en de vrije tijd, en naar de mogelijkheid van een, op rationele gronden geformuleerde, cultuurkritiek.

 

De bundel opent met het essay `Doeleinden, instrumenten en resultaten der Nederlandse cultuurpolitiek: een overzicht en enige nuanceringen'. Dit werd eerder gepubliceerd in een door het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschappen uitgegeven bundel (Bolle, C.M. & Van Trot­sen­burg, E.A.(red.) Nieuwe Voren, Zoeter­meer, 1995) en was bedoeld om het Neder­landse cultuurbeleid voor een buitenlands gezelschap begrijpelijk te maken: wat streven wij met ons beleid na, welke instrumenten worden daartoe ingezet, in hoeverre slagen wij in onze bedoelingen en hoe zou het beleid kunnen worden verbeterd. Het essay is in deze bundel opgenomen omdat het onder meer een goede inleiding vormt op een aantal van de overige artikelen.

Dit geldt allereerst voor het tweede opstel, dat een politico­logi­sche analyse vormt van de besluitvormingsstructuur binnen het landelijke kunstbeleid: wat zijn de kenmerken van en de bestuurlijke overwegingen achter deze specifieke structuur en is de besluitvorming inderdaad dermate democratisch, gedegen en visierijk als men beoogt. De laatste vraag kan niet overtuigend bevestigend worden beantwoord. Zoals ook op andere beleidsterreinen valt te constateren, is vooral het tekortschietende publieke debat over de doeleinden en waarden van het beleid hier debet aan. Het opstel werd eerder, in het Engels, gepubli­ceerd onder de titel `Plan­n­ing in Dutch Cultural Policy: an Attempt at Mixed-scanning' (Acta Politica, Jg.XXVIII, Nr.2, 1993).

De titel van het derde essay, `Een alternatie­ve politieke theorie over kunst en economie in een marktlibe­raal tijdperk' luidde oorspronkelijk: `Een politie­ke theorie over kunst en economie in de verzorgingsstaat'. Het werd gepubli­ceerd in de door Dirk Diels geredi­geerde bundel Schoonheid, smaak en welbeha­gen: Opstel­len over kunst en culturele politiek (Antwer­pen, Dedalus, 1992). Het artikel vormt een analyse van en een reactie op het, door de Belgische econoom Paul de Grauwe verwoorde en op de kunsten toegepaste, neo- of marktliberale gedachten­goed. Met name het mens- en maatschappij­beeld en de vrijheidscon­ceptie die hieraan ten grondslag liggen, zullen worden bekriti­seerd.

De feitelijk uitwerking van het betreffende marktdenken in de wereld van de cultuur wordt geïllustreerd in de volgende twee, kortere, essays. Het eerste essay, `De opkomst van het marktdenken binnen de wereld der openbare bibliothe­ken', is een sterk gewijzigde versie van `Bibliotheken op een twee­sprong' dat oorspronke­lijk verscheen in het vakblad Bibliotheek & Samenleving (Jg.24, Nr.1, januari 1996). Hierin wordt beschreven hoe een steeds markt­gerichter denken binnen de bibliothe­ken leidt tot een ondermijning van de traditio­nele cultuurpolitieke functies van deze instellin­gen. Daar waar de collectievor­ming en het aanbod vroeger werden bepaald door het streven de burger te emanciperen en het betere boek voor het nageslacht te bewaren, zijn het vandaag de bestaande wensen van de klant en overwegingen van doelmatig­heid die het volledige uitgangs­punt vormen. Bibliotheken gaan bijgevolg steeds meer lijken op (kantoor)boekhan­dels die zich richten op het grote publiek. Daarmee vervalt voor de overheid de motivatie om deze instellingen nog langer te subsidi­ren.

Het volgende opstel, `De mondiale vrije markt als bedreiging van de culture­le pluriformi­teit en de individuele autonomie', is een uitwerking van een artikel dat eerder werd gepubli­ceerd in de Neder­landse Staats­cou­rant (Jg.181, Nr.126, 4 juli 1995). De bestaande en mogelijke doeleinden en instrumenten van het Nederlandse buitenlandse cultuurbeleid worden hier onderzocht. Er van uitgaande dat de bevordering van de culturele pluriformiteit en van het internationale begrip plausibele doeleinden zijn, wordt de vraag gesteld of de uitwisseling van hedendaagse kunsten en kunstenaars de meest geschikte instrumenten vormen om deze te realiseren. De audiovisuele massa­media lijken hier van veel groter belang. De mede door de Europese Unie bevorder­de com­merciali­sering brengt echter een toenemende aantasting van de ver­schei­den­heid in de ether met zich mee. Op de langere termijn komen hier­door onze culturele plurifor­miteit en de hiermee samen­hangende condi­ties voor de ontplooiing van de individuele autonomie onder druk te staan.

In het nog niet eerder gepubliceerde `Publiek gezocht: de politieke legitimi­teit van kunstsubsidies' worden enige eerder besproken thema's samenge­bracht en uitgediept. Een eerste vraag is hier, hoe de marktinterventie van de overheid in de culturele productie kan worden gelegitimeerd. De specifieke artistieke voorkeuren van de deskundi­gen die ten behoeve van deze interven­tie worden ingeschakeld, vormen een tweede thema. De aard van het door hen geschapen kun­stenaan­bod blijkt reeds bij voorbaat een redelijke publieke belangstelling uit te sluiten. Een derde vraag is derhalve op welke wijzen de eenzijdige invloed van deze deskundigen getemperd kan worden. Hierbij wordt vooral gedacht aan het creëren van moge­lijkhe­den voor het geïnteres­seerde publiek om zijn stem te laten horen in de besluitvorming over kunst­subsidies, mogelijkheden die in de bestaande structuur afwezig zijn.

Het artikel `De arbeid, de vrije tijd en het Goede leven; een alternatief perspectief op de huidige economische ontwikkelingen en vooruitzichten' verscheen eerder in een Belgische uitgave (Jacquemin, N.(red.) De Verstom­ming van het Kritische Denken, Brussel, VUB-Press, 1995). De versie die hier wordt gepubliceerd is volledig herzien en belangrijk uitgebreid. In het artikel wordt betoogd dat de bestaande economische structuren en processen ons, ondanks de enorme materiële welvaart die inmiddels in de westerse landen is gerealiseerd, steeds verder doen afdrijven van het doel waar economische activiteiten eigenlijk op gericht zouden moeten zijn: het mogelijk maken van het Goede leven, een ontspannen, op zelfverwerkelijking gericht leven waarin culturele, sociale en politieke activiteiten in het middelpunt staan. Bepleit wordt een cultuurpolitiek gemotiveerde politieke interventie in de markt om dit doel alsnog dichterbij te brengen.

Het bovenstaande sluit nauw aan op het onderwerp van het achtste essay, `De onvermijdelijkheid en continuïteit van politiek en politieke begin­selen'. Dit werd in september 1996 gepubliceerd in Het Zeventiende Jaarboek van het Democra­tisch Socialisme (Becker, F., Tromp, B. et al (red.), Amsterdam, Arbeiders­pers/Wiardi Beckman Stichting). De vragen zijn hier of er, zoals in onze `postmoderne' tijd geregeld wordt geponeerd, ooit een maatschappij zou kunnen bestaan zonder politiek, zonder belangentegenstellingen en zonder menings­verschillen over een plausibele definitie van het Goede leven en over de inrichting van de maat­schappij waarin dit leven mogelijk wordt ge­maakt. Beleven wij inderdaad het einde van de geschiedenis en van de Grote verha­len en zal de politiek van nu af aan slechts bestaan uit een eindeloze reeks van, louter door zakelijke en instrumentele overwegin­gen ingegeven, incre­mentele beleids­aanpassingen binnen een door de markteconomie bepaald kader? Het antwoord wordt geadstrueerd aan de hand van de kwestie of het democratische beginsel, dat daar waar macht wordt uitgeoefend ook verant­woording behoort te worden afgelegd, ook van toepassing is op de private economische sector.

 

Tot slot een dankbetuiging aan enige instellingen en mensen die het verschij­nen van deze bundel zeer hebben bevorderd. Woorden van dank gaan allereerst uit naar het Directoraat-Generaal Culture­le Zaken van het Ministe­rie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap­pen, dat de uitgave van deze bundel financieel mede mogelijk heeft gemaakt en naar de diverse uitgeverij­en die toestemming hebben verleend voor herpublicatie (van delen) van eerder gepubliceerde artikelen. Ruud van der Aa ben ik erkente­lijk voor zijn altijd opbouwende kritieken op vroegere versies van de afzonderlij­ke essays. Marja van Nieuwskerk van Uitgeverij Boom en Talja Potters dank ik voor hun commentaar op en redactie van de volledige bundel.

 

                                               Rotterdam/Lázne Kynzvart, september 1996