Wegen naar Vrijheid
 

Inhoudsopgave

 

 

1 Algemene Inleiding

1.1  Cultuurparticipatie in de liberale democratieën  17

1.2  Positieve en negatieve vrijheid  18

1.3  Het emancipatiedilemma  21

1.4  Wezenlijk betwiste concepten  24

1.5  Taak en methode van de politicologie  25

1.6  Opzet van het betoog  30

 

2 Isaiah Berlin over Positieve en Negatieve Vrijheid

2.1  Inleiding  33

2.2  Berlins wereldbeschouwing  35

              2.2.1 Kennis en wetenschapsleer  35

              2.2.2 Pluralisme  38

              2.2.3 Waarderealisme?  42

2.3  Positieve en negatieve vrijheid  47

              2.3.1  Inleiding  47

              2.3.2  Negatieve Vrijheid  48

              2.3.3  Positieve Vrijheid  51

              2.3.4  Historische ontsporingen van positieve vrijheid  54

              2.3.5  Noodzakelijke afweging van waarden  58

2.4  Enige discussiethema's  60

              2.4.1  Privacy, zelfbepaling, zelfbestuur en zelfontplooiing  61

              2.4.2  Innerlijke belemmeringen en hogere doeleinden  66

              2.4.3  Positieve vrijheid en rationalisme  68

              2.4.4  Vrijheid als een toestand of als een beleving  69

              2.4.5  Bovenmenselijke dwang: maatschappelijke structuren  70

              2.4.6  Paternalisme  72

 

3 Vrijheid van het Individu

3.1  Inleiding  74

3.2  Frithjof Bergmann: de noodzaak van een identiteit  78

              3.2.1  Identificatie als voorwaarde van vrijheid  78

              3.2.2  De definitie van de identiteit  80

              3.2.3  Enige kanttekeningen  82

3.3  Harry Frankfurt en het wezen van de mens: tweede-orde doelein­den  83

3.4  Charles Taylor: kwalitatieve evaluatie, identiteit en het Goede leven  86

             3.4.1  Sterke evaluaties en identiteit  87

             3.4.2  Het leven als éen verhaal  88

             3.4.3  Articulatie van het Goede  89

             3.4.4  De beperkingen van de negatieve vrijheidsconceptie  92

3.4.5  De ontoereikendheid van de authenticiteitscultuur  95

3.4.6  Enige kanttekeningen

3.5  Robert Young: levensplan  101

3.6  Benjamin Barber: intentionaliteit 

             3.6.1 Twee modellen van vrijheid  102

             3.6.2 Drie vormen van dwang  103

             3.6.3 Vrijheid dankzij onderdrukking van niet-intentioneel ge­drag  106

             3.6.4 Vrijheid als strijd en spijt  107

3.7  Tussenbalans  108

3.8  Bruno Bettelheim: integriteit en wilskracht  111

3.9  S.I.Benn: autarkie of ruimdenkendheid  113

3.10  Richard Lindley: actieve theoretische rationaliteit  113

3.11  John Benson: de moed om vrij te zijn en te vertrouwen op anderen  115

3.12  Gerald Dworkin: relativering van morele oorspronkelijkheid  116

3.13  Joel Feinberg: de noodzaak van een vertrekpunt  118

3.14  Balans  120

 

4 Vrijheid en Samenleving

4.1  Inleiding  124

4.2  Afwezigheid van belemmeringen en/of aanwezigheid van mogelijkhe­den  125

             4.2.1 Vrijheid als een triadische relatie  126

             4.2.2 Positieve vrijheid: het onderscheiden van méer belemme­ringen  128

             4.2.3 De theorie-geladen definitie van obstakels en mogelijkhe­den  129

             4.2.4 Balans  131

4.3  Crawford Brough Macpherson: het recht op vrijheid(scondities)  135

             4.3.1 Zelfverwerkelijking, democratie en schaarste  136

             4.3.2 Het verband tussen vrijheid en haar condities  139

             4.3.3 Tegenstellingen tussen en perverteringen van vrijheden  141

             4.3.4 Kritiek op Macpherson en discussie  144

4.4  Intermezzo: Rationalisering, arbeid en vrije tijd  148

             4.4.1 Het belang van de betaalde arbeid in de huidige samen­le­ving  148

             4.4.2 De toenemende ongelijke verdeling van de arbeid  150

             4.4.3 André Gorz: het ontstaan van een onderklasse van be­dien­den  152

             4.4.4 De historische bepaaldheid van onze werklust  156

             4.4.5 Het vertalen van productiviteitsverhogingen in inkomen of vrije tijd    157

             4.4.6 Vrijheid in of van het werk  158

             4.4.7 Het rationaliseringsproces en de noodzaak van een utopie  160

             4.4.8 Balans  164

4.5  Steven Lukes: De sociale condities van individualisme  165

             4.5.1 Drie elementen van vrijheid  165

             4.5.2 Waarlijk respect voor het individu  167

             4.5.3 Abstracte conceptie van het individu  168

4.6  Charles Taylor: kritiek op het atomisme  169

             4.6.1 De onmogelijke zelfgenoegzaamheid van het individu  170

             4.6.2 Plichten jegens de samenleving  172

4.7  Frithjof Bergmann: identificatie binnen de gemeenschap  174

4.8  Discussie  176

             4.8.1 Enculturatie  176

             4.8.2 Zelfontplooiing met een open einde  178

             4.8.3 De waarde van afzondering  179

4.9  Richard Norman: vrijheid en gelijkheid  181

             4.9.1 Negatieve en positieve condities van vrijheid  181

             4.9.2 Gelijkheid als natuurlijke waarde binnen een coöperatie  184

             4.9.3 Gelijkheid als het bevorderen van egalitaire sociale condi­ties  185

             4.9.4 Condities van gelijkheid  186

             4.9.5 Vrijheid en gelijkheid als harmonische waarden  187

4.10  Balans 188

             4.10.1 De democratische gemeenschap versus liberale politiek  188

             4.10.2 Vrijheid en het aantal opties: een evenredig verband?  191

             4.10.3 (Het onderscheid tussen) vrijheid en haar condities  195

             4.10.4 Recht op vrijheidscondities?  198

             4.11.4 De onontkoombaarheid van noties van common sense  201

 

5 Emancipatie en Paternalisme

5.1  Inleiding  206

5.2  Over macht en "echte belangen"  206

             5.2.1 Dahl, Bachrach & Baratz en Lukes over machtsconcep­ties  208

             5.2.2 Lukes en Connolly over "echte" belangen  213

             5.2.3 Moeilijkheden van de radicale conceptie  216

             5.2.4 Structurele determinatie of machtsuitoefening  217

5.3  Smith: de onbetwistheid van "echte" belangen  219

5.4  Ted Bentons emancipatie-paradox  223

5.5  Richard Lindley over dilemma's  226

5.6  Tussenbalans  229

5.7  Paternalisme: enige definities en onderscheidingen  234

5.8  John Stuart Mills vrijheidsprincipe  237

5.9  Joel Feinberg: paternalisme en vrijwilligheid  240

5.10  Gerald Dworkin: paternalisme en rationaliteit  241

5.11  Rosemary Carter: paternalisme en instemming  243

5.12  Donald VanDeVeer: tégen rationaliteit en vrijwillig­heid  245

5.13  John Kleinig: paternalisme als waarborg voor autonomie  247

5.14  Conclusies  249

 

6 Eindbalans en Synthese: Vrijheid en Cultuurpolitiek

6.1  Inleiding 256

6.2  Positieve en negatieve vrijheid  256

6.3  Het emancipatiedilemma  264

6.4  Paternalisme en rationalisme  268

6.5  Cultuur en autonomie  273

6.6  De lasten en baten van vrijheid: autonomie of geluk?  278

6.7  Meer redenen de spreiding van cultuur en autonomie te bevorde­ren  285

 

7 Cultuur, Politiek en Vrijheid

7.1  Inleiding  290

7.2  De cultuurspreiding als beleidsdoel  292

             7.2.1 Historische motieven  292

             7.2.2 Convergerende beleidstradities  293

             7.2.3 Behoud, vernieuwing en spreiding van culturele waarden  295

7.3  Sociale ongelijkheid in de cultuurparticipatie  298

7.4  Trends in de participatie in culturele activiteiten  300

             7.4.1 Het lezen van boeken, tijdschriften en kranten  301

             7.4.2 De opkomst van het televisiekijken  306

             7.4.3 Discussie: typografische versus electronische cultuur  308

             7.4.4 Bezoek aan podiumkunsten  316

             7.4.5 Museumbezoek  318

             7.4.6 Receptieve cultuurparticipatie thuis en op straat  321

             7.4.7 Amateuristische kunstbeoefening  322

             7.4.8 Het oprekken van het kunstbegrip naar 'cultuur'  324

             7.4.9 Balans  327

7.5  Determinanten van cultuurdeelname  330

             7.5.1 Beschikbare tijd  330

             7.5.2 Beschikbare financiële middelen  331

             7.5.3 Culturele competentie  331

             7.5.4 Statusverwerving en distinctiedrang  333

             7.5.5 Balans  336

7.6  Cultuurbeleid in de praktijk  337

             7.6.1 Incrementalisme  339

             7.6.2 De nadruk op het aanbieden van voorzieningen  344

7.7  Verklaringen van de eenzijdige nadruk op aanbod­beleid  346

             7.7.1 Inleiding  346

             7.7.2 Incrementalisme: korte-termijn denken en invloed van be­langheb­benden  347

             7.7.3 Vertrouwen in spontane zelfontplooiing  350

             7.7.4 Individualisering als zelfverwerkelijking  351

             7.7.5 Cultuurrelativisme  352

7.8  Cultuurpolitiek binnen de authenticiteitscultuur  352

            7.8.1 Het democratiebegrip  352

            7.8.2 Het cultuurbegrip  354

            7.8.3 Aanvullende kritiek op de statustheorie  364

7.9  Naar een cultuurspreidings- of vraagbeleid  372

            7.9.1 Inleiding  272

            7.9.2 De ontwikkeling van een normatief cultuurpolitiek kader  372

            7.9.3 De maatschappelijke context: arbeid en vrije tijd  372

            7.9.4 Cultuureducatie  373

            7.9.5 Mediabeleid  37

            7.9.6 Het verkleinen van de kloof tussen professionals en leken  378

            7.9.7 Het aansluiten bij de massacultuur  380

            7.9.8 De amateuristische kunstbeoefening  381

            7.9.9 Inschakeling van maatschappelijke organisaties  382

            7.9.10 Het opwekken van distinctiedrang  383

            7.9.11 Bouwkunst en vormgeving  383

7.10  Onderwijs, vrijheid en een trilemma  384

            7.10.1 Inleiding  384

            7.10.2 Onderwijs en vrijheid  385

            7.10.3 Stijgend gemiddeld scholingsniveau  386

            7.10.4 Blijvende sociale onderwijs­ongelijk­heid  387

            7.10.5 Het onderzoek naar de determinanten van onderwijs­deel­name  391

            7.10.6 Het belang van de voorschoolse opvoeding in het gezin  392

            7.10.7 Burgerlijk onderwijs?  394

            7.10.8 Onderwijsdilemma's  396

 

Epiloog


Literatuur Vrijheid  405

Literatuur Cultuur en Onderwijs  414

Namenregister  425