Recensies
 
Hans Blokland. Een lange leegte: Over maatschappelijk onbehagen, politieke competentie en het plannen van een toekomst. Kampen: Klement, 2008, 304 p.

In Een lange leegte bundelt de Nederlandse politicoloog Hans Blokland (1960) veertien essays waarin hij onderzoek doet naar de uitingen en de oorzaken van het sociale en politieke onbehagen in de westerse democratieën en waarin hij peilt naar de politieke mogelijkheden om dit onbehagen te verminderen. Om dit onderzoek mogelijk te maken en eventuele oplossingen te kunnen aanreiken, moeten echter eerst de kernwaarden van de samenleving worden gedefinieerd en moet worden nagegaan welke krachten en ideeën voor deze waarden een bedreiging vormen en hoe deze het hoofd kunnen worden geboden.

Wat zijn nu de kernwaarden van de samenleving? Volgens Blokland zijn dat een democratische besluitvorming en een individuele en een politieke positieve vrijheid.

Democratische besluitvorming is bijzonder belangrijk, vooral bij cruciale politieke besluiten die vergaande gevolgen kunnen hebben voor de burgers en voor de maatschappij waarin die leven. Onontbeerlijk voor een democratische besluitvorming is een responsief leiderschap waarbij beslissingen worden genomen op grond van respectvolle en geïnformeerde discussies, en waarbij gekozen wordt voor consensus-building om te komen tot een substantieel- of waarderationeel handelen in plaats van een louter functioneelrationeel handelen.

Responsiviteit kan echter moeilijk of zelfs helemaal niet worden afgedwongen, ondanks het feit dat alle burgers er recht op hebben dat bij de politieke besluitvorming rekening wordt gehouden met hun belangen en voorkeuren. Er is dan ook geen enkele garantie dat bij het beleid zal worden uitgegaan van een zo groot mogelijke consensus over doelstellingen en middelen, omdat de discussie maar al te vaak wordt afgeblokt door conflicten, competitiviteit en het vermijden van samenwerking – de niet-nulsom-logica, zoals Robert Wright het in zijn boek Nonzero: De logica van de menselijke bestemming (Utrecht: Het Spectrum, 2000) noemde. Partijen zouden het aangewezen instrument moeten zijn om de passieve burgers opnieuw te activeren, maar het ontbreekt hen in deze tijden aan visie, sturing en politieke beheerstheid. De particularistische belangen van pressiegroepen binnen de partijen krijgen te vaak de bovenhand en de burgers hebben – terecht – de indruk dat special interests uiteindelijk het overheidsbeleid bepalen en niet de kiezers. Vandaar ook het grote maatschappelijke onbehagen.

Er is behoefte aan waarlijk politieke vrijheid, het vermogen en de mogelijkheid van de burgers om gezamenlijk inhoud en richting te geven aan de samenleving en aan het eigen bestaan, wat Blokland de politieke positieve vrijheid noemt. En er is behoefte aan wat hij de individuele positieve vrijheid noemt: het vermogen en de mogelijkheid voor de burgers om op grond van een afdoende kennis van beschikbare alternatieven het eigen leven een weloverwogen richting en betekenis te geven.

In Een lange leegte toont Hans Blokland zijn bezorgdheid over de ontwikkeling van de samenleving in het algemeen en van de politiek in het bijzonder. De essays zijn op één na reeds vroeger in diverse, soms erg gespecialiseerde tijdschriften verschenen. Alleen Een westerse democratie trekt ten oorlog: Democratische besluitvorming en Irak is speciaal voor deze uitgave geschreven. De essays geven, nu ze gebundeld zijn, een coherent beeld van de waarden waar Hans Blokland voor staat: een maatschappelijk systeem dat niet monolithisch is, dat stoelt op de inbreng van een aantal pragmatisch gekozen instellingen en dat gebaseerd is op sociale waarden die vanuit ethisch oogpunt verdedigbaar zijn. Uitgaande van de politieke theorieën van Robert E. Lane, Charles E. Lindblom, Robert A. Dahl en in het bijzonder Isaiah Berlin heeft hij een fascinerend boek samengesteld waarin belangrijke thema’s aan bod komen zoals de inhoudloosheid van de huidige politiek, het maatschappelijk onbehagen, de achterhaaldheid van het marktliberalisme, de democratische besluitvorming, de sociaal-democratie in de moderne tijd, het plannen van de toekomst, de corrumperingen van het lobbyen en de politicologie van hybride organisaties. Stuk voor stuk onderwerpen die actueel zijn en die uitermate geschikt zijn voor het publieke debat.

Luc Aerts

Ethische Perspectieven 19 (2), 225, 226