0 Comments
Oldest
We bevinden ons in een plaats aan de Duits-Poolse grens met ongeveer 24 duizend inwoners. Zij was in de jaren vijftig, praktisch vanuit het niets, samen met een enorme staalfabriek opgebouwd. De kwaliteit van de huizen en van de infrastructuur was hoog in deze, door de architect Kurt W. Leucht ontworpen socialistische modelstad. Tot 1961 droeg zij de naam Stalinstadt, daarna Eisenhüttenstadt. De appartementen in de met socialistisch-realistische kunst gedecoreerde, symmetrische huizenblokken waren ruim van opzet en voorzien van centrale verwarming, hetgeen in deze tijd een luxe was. In de ruim bemeten, vanuit elk appartement waarneembare, binnenterreinen waren parken, speeltuintjes en speelvelden. De waslijnen werden collectief benut. Er waren kinderdagverblijven, scholen, winkels, gemeenschapshuizen en culturele voorzieningen. Zeker in de aanvangsjaren kon niet iedereen hier wonen. Men diende een socialistische modelburger, een pionier, te zijn. Op de mensen die in latere jaren naar de stad trokken, werd door de pioniers ook enigszins neergekeken. De zorgvuldig geplande en inmiddels, met geld uit het westen, fraai gerenoveerde binnenstad wordt vandaag als belangrijk cultureel en stedenbouwkundig erfgoed beschouwd.
Met de Duitse hereniging in 1990 kwam de neergang, zoals in vele gemeenschappen in de voormalige Deutsche Demokratische Republik. De staalfabriek kon niet concurreren op de westerse markt waaraan het plotseling werd blootgesteld en moest grotendeels sluiten. In betrekkelijk korte tijd verloor de stad meer dan de helft van de 54 duizend inwoners die zij nog in 1989 telde. Vooral de jongeren trokken weg, meestal naar West-Duitsland of naar Berlijn. Wanneer de bestaande demografische trends zich voortzetten, heeft de stad nauwelijks toekomst. In 1970 kwamen er nog 813 kinderen ter wereld, in 2022 waren dit er slechts 153 (van 18 naar 6 kinderen per 1000 inwoners). In 2022 was een derde van de bevolking ouder dan 65 jaar, en de helft ouder dan 55.[1] De gemiddelde leeftijd was 56 jaar in 2024, zes jaar hoger dan in geheel Duitsland, dat sowieso reeds met een sterk verouderende bevolking te kampen heeft.
De neergang van economie, demografie en gemeenschap ging parallel met de opkomst van populistische partijen. Hoewel het verleidelijk is een direct verband te zien, hangen beide ontwikkelingen overigens niet noodzakelijk met elkaar samen. In 1990 haalden de Sozialdemokratische Partei Deutschland (SPD), de Christendemokratische Union (CDU), de ex-communistische Die Linke, de Grünen en de liberale Freie Demokratische Partei (FDP) afgerond respectievelijk 34, 29, 16, 10 en 7 per cent van de stemmen bij de verkiezingen voor de Landtag, het parlement van de deelstaat Brandenburg.[2] Vier jaar later bereikte de SPD in de staalstad zijn hoogtepunt met 54 per cent. De FDP en de Grünen waren in dat jaar reeds afgezakt naar minder dan drie per cent en zouden in de daaropvolgende dertig jaar nog zelden boven dit percentage uitkomen. Het CDU verloor in 1994 de helft van haar aanhang en is, met een positieve uitschieter in 1999, sindsdien steeds verder weggezakt, samen met de SPD.
Bij de Bundestagwahl in februari 2025 behaalde de, in 2014 voor het eerst aangetreden, Alternative für Deutschland (AfD) bijna 40 per cent van de stemmen in Eisenhüttenstadt (bij een kiezersopkomst van 73 per cent). Ver daarachter figureerden de SPD met respectievelijk 14,5 per cent, het CDU met 15,4 per cent, Die Linke met 9,6 per cent en de links-populistische Bündnis Sarah Wagenknecht (BWS) met 12,3 per cent.[3]
Burgerdialogen
In 2024 en 2025 organiseerde Social Science Works in deze zowel sterk gepolariseerde als gedesintegreerde stad maandelijkse burgerdialogen. Hetzelfde hebben wij vanaf 2022 in zes andere oorden in Brandenburg gedaan. Ik zal hiernaar somtijds verwijzen. Wij proberen het open, voorkomende gesprek tussen burgers over maatschappij en politiek te bevorderen en een omgeving te animeren waar mensen (weer) met elkaar in gesprek komen, alsmede afwijkende, confligerende standpunten en visies leren kennen, tolereren en waarderen. De platforms waarin dit in het verleden plaatsvond, men denke aan kerkgemeenschappen, vakbonden, politieke partijen en civiele organisaties, hebben onder invloed van individualisering en differentiering sterk aan betekenis verloren. In voormalige Oostbloklanden kwam dit maatschappelijk middenveld zelfs vaak nauwelijks van de grond. Voor het sociale en politieke draagvlak van de democratie zijn de betreffende communicaties echter van doorslaggevend belang. Daarom pogen wij alternatieve platforms te ontwikkelen.[4]
Iedere bijeenkomst begint met een korte, inhoudelijke inleiding van twintig minuten van een kennisdrager over het onderwerp, dat tijdens de betreffende bijeenkomst op de agenda staat. Met deze discussie impulsen proberen wij tevens tegenwicht te bieden aan de eenzijdigheid, desinformatie en manipulatie die het tegenwoordige publieke debat kenmerkt, een debat dat vooral door sociale media word bepaald en in deze media word gevoerd. De onderwerpen die in de burgerdialogen aan bod komen worden grotendeels door de deelnemers vastgesteld. Zij varieerden van eenzaamheid, migratie en maatschappelijk onbehagen tot de vraag waarom Duitsers zo weinig kinderen hebben en hoe de toekomst van de plaatselijke gemeenschap eruit ziet of zou moeten zien.
De dialogen in Eisenhüttenstadt vonden plaats in een zaaltje van het lokale, buitengewoon fraaie, maar inmiddels veel te grote volkstheater. Het theater hielp ons, samen met de gemeente, de burgers op de bijeenkomsten attent te maken. Ook de lokale krant maakte consequent de volgende bijeenkomsten bekend en moedigde de lezers aan deel te nemen.
Op de eerste bijeenkomsten vertellen we wat onze beweegredenen zijn deze dialogen te organiseren en proberen we afspraken te maken over de in de volgende bijeenkomsten te bespreken thema’s. Ongeveer 50 mensen waren in Eisenhüttenstadt op de eerste avond aanwezig. De overgrote meerderheid was ouder dan 65 jaar. De verhouding tussen mannen en vrouwen was ongeveer gelijk. Hoewel Eisenhüttenstadt vele mensen telt met een buitenlands paspoort of met een migratieachtergrond, leek er niemand van niet-Duitse komaf aanwezig te zijn. Er was misschien een achttal mensen present die, zo blijkt later, verbonden zijn aan de Grünen, de SPD of aan het gemeentebestuur. Zij mengden zich niet in de discussies, maar keken vooral toe.
De andere aanwezigen zijn bijna allemaal woedend en diep gegriefd. De beledigingen en verwensingen aan het adres van politiek, pers en wetenschap worden zonder enige terughouding geuit. Geregeld worden deze uitingen met applaus begroet en begeleid.
Vele sprekers schijnen ervan uit te gaan dat de aanwezigen het onderling roerend met elkaar eens zijn. Tezamen meent men het volk te vertegenwoordigen. Als volk wordt men echter niet gehoord door die-daar-boven, wordt voortdurend benadrukt. Omdat er geen onderlinge meningsverschillen zijn, is het ook niet werkelijk nodig met elkaar over iets in debat te gaan. Wij zijn het eens. Men wenst in debat te gaan met die-daar-boven, maar deze zijn niet aanspreekbaar. In plaats van nutteloos met elkaar te spreken, moet het thema zijn hoe wij die-daar-boven kunnen dwingen af te treden of kunnen dwingen eindelijk de problemen van de mensen op te lossen. Er is actie gewenst, en wil onmiddellijk. Er moet een concrete, onmiddellijke uitkomst zijn van deze bijeenkomsten.
Vele sprekers blijken geen enkel vertrouwen in welke instituties dan ook te hebben. De politiek representeert niet de burgers. Het is een naar binnen gekeerd kartel. Het merendeel van de politici is slecht opgeleid, incompetent en lui. Zij hebben geen idee van de problemen van echte burgers. De pers is evenzo volstrekt onbetrouwbaar. Zij verspreiden voornamelijk leugens. Hetzelfde geldt voor academici, zeker die in de maatschappijwetenschappen. Het hele idee van “kennisdragers” wordt trouwens in twijfel getrokken. Iedereen is een kennisdrager. Niemand uit de politiek, journalistiek of wetenschap dient de aanwezigen te vertellen wat te denken.
Er is ook geen behoefte aan een nieuwe debat- of strijdcultuur, zoals meermaals geopperd door onder anderen de Duitse bondspresident Frans-Walter Steinmeier. Burgers als zij debatteren voortdurend met elkaar. Overal. Het probleem is slechts dat die-daar-boven niet luisteren.
Verder is het volgens de aanwezigen geenszins het geval dat de burgers zich onvoldoende informeren over maatschappelijke problemen. Zij weten precies wat er in de wereld gaande is, hebben daar alleen een andere mening over dan die-daar-boven. Maar het laatste betekent nog niet dat zij behoefte hebben aan informatie die hen tot anders denken zou kunnen aanzetten. Dit is betutteling.
Iedereen die op enigerlei wijze verbonden is aan de overheid, zit in het kartel en wil of kan daarom niet vrij spreken. Deze mensen zijn immers in een afhankelijkheidsrelatie. Dit geldt bijvoorbeeld voor de publieke omroepen. De betrokken journalisten worden allen betaald door de regering, en verwoorden dus het standpunt van de regering. In dezelfde geest wordt geopperd dat Social Science Works door de Duitse staat naar Eisenhüttenstadt gestuurd is om de mensen te beleren wat goed en slecht, en juist en onjuist is. Daarom vragen enkele aanwezigen nadrukkelijk hoe het project wordt gefinancierd. Het project wordt mede mogelijk gemaakt door het programma Zusammenhalt durch Teilhabe van de Bundeszentrale für politische Bildung, luidt het antwoord. Dit zien de vragenstellers als een bewijs daarvoor dat die-daar-boven complotteren tegen de burgers, burgers die het niet eens zijn met de regering. Het beledigende karakter van de impliciete suggestie dat Social Science Works te koop is, dus corrupt, blijkt de betrokkenen geenszins te storen. Voortdurend wordt de integriteit van alles en iedereen ter discussie gesteld. Het respect voor derden en andersdenkenden is uiterst beperkt.
Er zijn volgens tal van sprekers heel veel dingen die men in Duitsland niet mag zeggen. Kritiek op Israël bijvoorbeeld mag niet worden geuit, want dan ben je onmiddellijk een antisemiet. Kritiek op de regering betekent dat men een Nazi is. Vragen stellen over migranten betekent dat men een racist is.
Er blijkt onder de aanwezigen wijdverbreide sympathie te zijn voor Vladimir Poetin en Rusland. In de krant werd naar aanleiding van het overlijden van de mensenrechtenactivist Alexei Navalny (1976 – 2024) geschreven dat Poetin een moordenaar is. “Hoe kunnen ze dat nu weten?” vraagt een woedende oudere dame. “Is het niet zo dat iedereen onschuldig is totdat in een rechtbank het tegendeel is vastgesteld? Poetin is toch nooit door een rechtbank veroordeeld? Het zijn allemaal oorlogshitsers. De oorlog in Oekraïne is een “Stellvertreterkrieg” (proxyoorlog). Europa laat zich in deze nutteloze oorlog slepen door de Amerikanen.”
Het lijkt gedurende de twee uur die de bijeenkomst in beslag neemt, vrijwel onmogelijk om wat dan ook te bespreken wat niet onmiddellijk in het kader van het eigen DDR-verleden wordt geplaatst. Een democratie, zo geeft de moderator aan, bestaat niet alleen uit het omzetten van bestaande preferenties in beleid, maar ook uit het ontwikkelen van preferenties, en daarom kan het zin hebben met anderen in burgerdialogen van gedachten te wisselen. Dit is een open deur die men, zo weten wij uit ervaring, in het westen kan intrappen, zonder enige emotie op te roepen. De aanwezige burgers interpreteren evenwel onmiddellijk: “U suggereert dus dat onze politieke preferenties niet doordacht zijn, precies wat al die andere autoritaire vertegenwoordigers uit het westen, de politiek, de wetenschap, en de pers doen. Maar wij weten precies wat we willen en onze preferenties zijn absoluut doordacht en authentiek.”[5]
Dezelfde reactie treedt op wanneer in het algemeen onderzoek wordt aangehaald waaruit naar voren komt, dat er een verband bestaat tussen gevoelens van onbehagen en eenzaamheid aan de ene kant, en politieke radicalisering aan de andere kant (Lane 2000; Bücker 2022; Neu et al 2023). Geenszins werd hierbij vanzelfsprekend aan de aanwezigen gedacht, maar kennelijk past de schoen en daarom wordt hij direct aangetrokken. Onmiddellijk wordt benadrukt, dat men geenszins eenzaam en ongelukkig is. De bestaande opvattingen zijn dus opnieuw volkomen doordacht en authentiek. De aanwezigen zien geen reden om mogelijk diepere redenen en oorzaken van opvattingen en houdingen te onderzoeken, zij wensen met hun bestaande voorkeuren volkomen serieus te worden genomen. En zij zijn het trouwens allemaal met elkaar eens, dus hoe kunnen zij hier ondoordachte of zelfs onjuiste opvattingen hebben?
Iedere notie van “expertise” wordt in dit verband ontkend, zoals opgemerkt. Reeds het woord “kennisdragers”, waarmee niet alleen academici worden aangeduid, maar een ieder die in zijn werk of leven een meer dan gemiddelde deskundigheid heeft opgebouwd, bleek bij enkele aanwezigen een enorme weerstand op te roepen. Experten, die-daar-boven, zijn het bijna altijd, geheel of gedeeltelijk oneens met veel van de ideeën van ons, Het Volk, maar weten zelden of nooit waarover zij praten. Zij zijn arrogant, geprivilegieerd en dom. Ieder individu is een expert!
Het gebruik van de Engelse taal, vermoedelijk waargenomen als de taal van experten, blijkt eveneens groot ongenoegen op te roepen. Er wordt schande van gesproken dat Social Science Works een Engelse naam heeft en dat de helft van de (tweetalige) website van deze NGO in het Engels is.
In burgerdialogen en andere door ons georganiseerde workshopseries verzoeken wij de aanwezigen in de regel een deelnemerslijst in te vullen. Wij vragen dan ook meestal om het Handy nummer van de betrokkenen en vragen toestemming een WhatsApp groep te vormen zodat wij alle deelnemers informatie kunnen sturen over tijdstip, plaats en onderwerp van de volgende bijeenkomst. Wij hadden de lijst voorbereid maar zagen er vanaf deze aan de betrokkenen voor te leggen. De kans leek zeer groot, dat zij ook dit als een poging van de staat zouden ervaren hen in het vizier te houden en te controleren.
Ook hadden we graag een kleine anonieme enquête doorgevoerd om te vragen naar bijvoorbeeld leeftijd, geslacht, beroep en herkomst van de deelnemers. Om dezelfde redenen zagen we hier vanaf. Hetzelfde geldt vanzelfsprekend voor een enquête naar de opvattingen van de betrokkenen over politiek en maatschappij.
In hoeverre deze groep representatief was voor de inwoners van Eisenhüttenstadt is ook daarom moeilijk vast te stellen. Men had zichzelf gerecruteerd. Hoewel de gemiddelde leeftijd in Eisenhüttenstadt buitengewoon hoog is, telt deze stad toch ook enige inwoners onder de 65. De in de eerste bijeenkomsten geventileerde opvattingen waren overwegend zeer rechts van het politieke midden. Later vertelt ons echter een van de deelnemers dat de AfD, in een poging het debat te domineren, nadrukkelijk “zijn mensen” had bewogen de bijeenkomst te bezoeken. Helaas zagen zij de geboden kans tot politieke participatie en communicatie vooral als een mogelijkheid om ongenoegen en woede te uiten, en minder om met anderen in gesprek te gaan.
In de loop van de volgende bijeenkomsten ontwikkelt zich niettemin een meer zakelijke uitwisseling van gedachten. Diverse mensen, die voorheen zwijgend hadden geluisterd, spreken zich voor het eerst uit. De sfeer wordt allengs beter. Men luistert meer naar elkaar, stelt elkaar ook vragen. Tegelijkertijd verliezen we de meest geagiteerde en radicale deelnemers, een probleem dat zich bij vele burgerdialogen voordoet. Voortdurend bestaat het risico dat men degenen die kennelijk in belangrijke mate het vertrouwen in politiek, democratie, maatschappij, pers en wetenschap verloren hebben, als deelnemer verliest. Vooral de mensen die niet werkelijk voor democratie, pluralisme en respect gewonnen moeten worden, blijven over. Men kan echter hopen dat de bijeenkomsten hen in hun overtuigingen sterken, alsmede in hun geloof in een goede afloop.[6]
In een volgende bijeenkomst bespreken wij op verzoek van de deelnemers de (publieke) media, door velen in vooral Oost-Duitsland als “Lügenpresse” gekwalificeerd. Over de media is men zeer ontevreden. Men voelt zich niet waargenomen en gerespecteerd, en klaagt dat de pers voornamelijk negatief en neerbuigend over de mensen in het Oosten bericht. De media zijn ook uiterst eenzijdig in hun berichtgeving over het buitenland. Wanneer men de oorlog in Oekraïne wil begrijpen, moet men ook Russische media volgen. Tegelijkertijd blijkt niemand van de aanwezigen (West-Duitse) uitgaven als de Frankfurter Allgemeine Zeitung, Süddeutsche Zeitung, Die Zeit of Der Spiegel te lezen of voorheen gelezen te hebben.[7] Wanneer men nog leest, is dit een plaatselijke krant, die echter steeds minder abonnees heeft, alsmede steeds dunner en kwalitatief armer wordt.
Zeker de publieke omroep vormt een steen des aanstoots. Men denkt dat de publieke omroep direct door de politiek wordt aangestuurd, zelfs een onderdeel van een ministerie is. De publieke omroep verkondigt dus de mening van de regering. Nieuwsberichten haalt men daarom vooral uit de sociale media. Zeker in Oost-Duitsland worden deze, zo laat onderzoek zien (Scheffel 2023; Janson 2024; Hosselmann 2024), echter door de AfD en andere rechts-radicale groepen gedomineerd.
Opvallend, maar waarschijnlijk hiermee verbonden, is de haat voor specifieke politici, met name voor die van de Grünen en dan weer vooral voor Robert Habeck en Annalena Bearbock, in 2024 respectievelijk de Minister van Economische Zaken en de Minister van Buitenlandse Zaken. De campagne die de AfD op sociale media tegen vooral deze politici voert, lijkt uiteindelijk overal door te dringen en zeer succesvol te zijn. Habeck, verklaren diverse deelnemers in verschillende bijeenkomsten, is een kinderboekenschrijver. Wat weet hij dus van economie? Wat een arrogantie om deze post niettemin te willen bezetten! De economische neergang van Duitsland is volgens hen het onvermijdelijke gevolg. Wat Habeck concreet fout doet, kan geen van de aanwezigen overigens aangeven. Het feit dat hij eerder in Schleswig-Holstein Minister für Energiewende, Landwirtschaft, Umwelt, Natur und Digitalisierung was, brengen de aanwezigen terug tot „milieu“. Met het gegeven dat hij naast enige, samen met zijn vrouw geschreven, kinderboeken ook nog twintig boeken over literatuur (waaronder zijn dissertatie) en politiek heeft gepubliceerd, is men onbekend. Enkelen meenden gehoord te hebben dat hij zelfs vroegtijdig schoolverlater is en geen enkel schooldiploma bezit. Over Bearbock is men vooral lacherig. Dom kind. Ook weten diverse aanwezigen te melden dat ze een voormalige prostitué is en een huis in Zwitserland bezit.
Velen menen in het algemeen dat er behoefte is aan vakministers in plaats van politici. Politici weten eigenlijk zelden iets af van het onderwerp waarover zij besluiten nemen. Een regering van apolitieke experten verdient veruit de voorkeur. Wat verder ook opnieuw in de discussie over de media opvalt, is dat men louter en alleen kritiek heeft. Hoe het anders moet, daarvoor heeft men geen ideeën of voorstellen, ook niet wanneer men daartoe expliciet wordt uitgedaagd. Die-daar-boven moeten weg, daar gaat het om. Het is verder de taak van de regering het land te besturen en beleid te maken, niet van de burgers.
De overblijfselen van een democratisch bestel
Een verdere scheiding der geesten openbaarde zich, op 24 juni 2024, toen wij in onze zesde bijeenkomst het thema migratie bespraken. Eerder spraken we nog over de in de samenleving bestaande haat, woede en frustratie, de toekomst van Eisenhüttenstadt, en eenzaamheid. In de impuls tot de dialoog werden onder meer enige feiten gepresenteerd over de demografische ontwikkelingen in Duitsland en Brandenburg, en de gevolgen hiervan voor de arbeidsmarkt en het pensioenstelsel. Wellicht, hebben diverse aangehaalde economen geopperd, kan migratie hier verlichting brengen.[8] Migratie is ook geen nieuw verschijnsel in Duitsland. Reeds in de negentiende eeuw kwam een half miljoen Polen naar het industrialiserende Ruhrgebied. Na 1945 volgden ongeveer 14 miljoen Italianen, Grieken, Spanjaarden, Joegoslaven en Turken, waarvan er meer dan drie miljoen bleven. Na de oorlog kwamen er ook ongeveer 16 miljoen verdrevenen uit onder meer Oost-Pruisen, Silezië, Pommeren, het Russische Wolga-gebied, het Baltikum, Bohemen, Roemenië, en Joegoslavië (de Donau-Zwaben). Hoewel deze mensen met Duitse staatsburgers gemeen hadden dat zij Duits spraken, hoewel een vaak onverstaanbaar dialect, waren ze vanwege hun gewoonten, overtuigingen en confessionele achtergronden zeer verschillend. Ook waren ze bepaald niet altijd welkom (Kossert 2008; Panagiotidis 2018; Blokland 2024: 337ff).
Er is nog een aantal burgers aanwezig met zeer stevige meningen over migranten, met name wanneer zij uit islamitische landen afkomstig zijn. De gepresenteerde data worden ter kennisgeving aangenomen. Zij verhalen vervolgens uitvoerig over de criminele en gewelddadige activiteiten van migranten. Diverse specifieke gevallen worden uitvoerig uit de doeken gedaan, en benadrukt wordt dat de betrokkenen er bijna altijd ongestraft vanaf zijn gekomen. Zeker als vrouw kan men zich door hun toestroom in Duitsland niet meer veilig voelen, stellen zij.
Enkele, aan de Grünen verbonden jongeren die de bijeenkomsten waren gaan bijwonen, vroegen de critici van migratie de bronnen van hun verhalen te noemen, daar deze hen zelf niet bekend waren. De oorsprong bleek “het internet” te vormen. Vervolgens benadrukten de jongeren dat enkele verhalen niet het gehele beeld kunnen geven. Het moet gaan om statistieken. Wellicht zijn er onder migranten criminelen en vanzelfsprekend moeten deze gestraft worden en vanzelfsprekend moet het thema bespreekbaar zijn, maar hiermee kan men niet de hele groep verdacht maken. De meeste criminele handelingen worden ook verricht door jonge mannen, betoogden zij. De meeste vluchtelingen (70%) zijn mannelijk en meestal zijn zij ook jong. Statistisch zou men dus van de hele groep een hogere criminaliteit mogen verwachten. Deze criminaliteit wordt echter niet verklaard door religie of herkomst, maar door geslacht en leeftijd.
De deelnemers werden het niet met elkaar eens. Diverse migratie-critici herhaalden emotioneel op het internet circulerende voorbeelden van ongestrafte, criminele migranten. De anderen betwijfelden de representativiteit van deze voorbeelden. Uiteindelijk ging het om de vraag welke nieuwsbronnen betrouwbaar zijn.
Op 24 september 2024 treffen we elkaar voor de negende maal. Het is twee dagen na de verkiezingen voor de Landtag. We bespreken de verkiezingsuitslag, die voor alle overgebleven aanwezigen dramatisch is. De mensen die zich als AfD kiezers te kennen hadden gegeven, komen inmiddels niet of nauwelijks meer naar de dialogen. Degenen die zijn overgebleven, een dozijn mensen, zijn vooral radeloos. Hoewel men de frustraties van Oost-Duitse medeburgers kan invoelen, begrijpt men niet waarom mensen zich in dermate grote getale laten verleiden tot het stemmen op een partij, die zich vooral door haat onderscheidt en die geen concrete, werkbare voorstellen heeft het leven van mensen te verbeteren. Men weet ook niet hoe deze mensen teruggewonnen kunnen worden.
Deze radeloosheid komt ook naar voren wanneer we de positie en toekomst van de politieke partij bespreken. Er worden vooral anekdotes uitgewisseld over de onmogelijkheid met kiezers in contact te komen, de afwezigheid van een publiek debat, de afwezigheid van geïnteresseerde media, de afwezigheid van een functionerende partij.
Twee CDU-leden, waaronder de plaatselijke lijsttrekker, doen verslag van de verkiezingscampagne die zij voerden voor de gemeenteraadverkiezingen in juni 2024. Het CDU blijkt in Eisenhüttenstadt nog 18 (overwegend zeer oude) leden te hebben. Dit is 0.07 per cent van de bevolking. Zij schatten dat de SPD en Grünen zich op vergelijkbare aantallen kunnen verheugen, hoewel de Grünen wellicht iets jonger zijn. Die Linke zijn inmiddels, na een grote presentie in het verleden, in de stad betekenisloos geworden.[9]
Slechts twee leden hebben “campagne” gevoerd, waaronder de lijsttrekker. Persoonlijk heeft hij de plakkaten aan lantaarnpalen opgehangen, persoonlijk heeft hij 2000 folders laten drukken en geprobeerd deze onder mensen te verspreiden, mensen die doorgaans geen interesse hadden. De SPD, Grünen, FDP en Die Linke blijken helemaal geen campagne te hebben gevoerd. Plakkaten van deze partijen zocht men tevergeefs in de stad.
Openbare debatten tussen de lijsttrekkers hadden niet plaatsgevonden. De lijsttrekker van de CDU vertelt dat de maatschappelijk organisatie Volkssolidarität e.V., Eisenhüttenstadt hem had uitgenodigd voor een dergelijk debat, samen met de andere lijsttrekkers, met uitzondering van die van de AfD. Bij aankomst in het gemeenschapscentrum bleek er helemaal geen publiek te zijn. Wellicht had men niemand uitgenodigd, wellicht was er niemand geïnteresseerd geweest. Ook was er geen pers aanwezig. Men had twee uurtjes met elkaar gepraat, en daarna was iedereen naar huis gegaan. Wat de zin van deze bijeenkomst was geweest, was de lijsttrekker onduidelijk. Ook de pers had overigens nimmer over de “verkiezingscampagne” inhoudelijk bericht.
De overwinning van de AfD (40,5%) achtte hij opmerkelijk en ergerlijk omdat de AfD zich in de gemeenteraad niet of nauwelijks had laten zien, en zelden of nooit had bijgedragen aan enige besluitvorming. Deze observatie kan, stellen verschillende aanwezigen, voor veel gemeentes, Kreisen en Landtagen worden gemaakt: het is irrelevant dat men niets doet in de democratische organen waarin men gekozen is. Deze afwezigheid wordt, bij absentie van een openbaarheid, zo wie zo niet waargenomen, en wellicht laat het de AfD kiezers ook volkomen koud.
Een alternatief voor Duitsland verzamelt zich
Anders dan de andere partijen, is de AfD zeer succesvol in het mobiliseren van mensen voor eigen bijeenkomsten. De CDU-lijstrekker stuurt ons later een YouTube-link om dit te staven. In de ruim twee uur durende YouTube-film zien we een zeer druk bezochte AfD-bijeenkomst in Eisenhüttenstadt, vijf dagen voor de verkiezingen voor de Landtag in september 2024.[10] Er zijn ruim 200 mensen, de ouderen zitten, de vele jongeren staan achterin de zaal. De belangrijkste sprekers zijn Dennis Hohloch en Maximalian Krah. De 38 duizend keer bekeken film is gemaakt door Weichreite TV, dat 236 duizend abonnementen heeft en meer dan drie duizend vergelijkbare video’s heeft hoog geladen, die in totaal meer dan 200 miljoen kijkers trokken.[11] Hoewel het kanaal zich als een onafhankelijk, alternatief medium presenteert, is het vooral een spreekbuis voor radicaal- of extreemrechts.[12]
De voormalige geschiedenis leraar Hohloch (1989) is fractieleider van de AfD in de Landtag van Brandenburg. Zijn vrouw, Mary Khan-Hohloch, zit voor de AfD in het Europese Parlement en is de dochter van een Pakistaanse vluchteling die in 1989 naar Duitsland kwam. Hohloch werd in april 2024 door de Verfassungsschutz van Brandenburg, samen met vijf andere leden van de 24 mensen tellende AfD-fractie, formeel als “Rechtsextrem” gecategoriseerd.[13] In april 2025 werd de gehele AfD in Brandenburg door de landelijk Verfassungsschutz als “gesichert rechtsextremistische Bestrebung” ingedeeld[14], hetgeen door de AfD bij de rechter wordt bestreden.
Het 142 bladzijden tellende rapport van de Verfassungsschutz biedt een overzicht van de verbindingen en uitlatingen in het rechtsextremistische milieu in Brandenburg. In de conclusie lezen we onder meer:
“Maßgebliche Vertreter des AfD-LV BB [Landesverband Brandenburg] verunglimpfen politische Gegner und Vertreter des Staates, ziehen die Legitimität rechtsstaatlicher Verfahren und Entscheidungen in Zweifel, und dies in einer Weise, dass es nicht – und sei es polemisch – der Auseinandersetzung in der Sache dient, sondern auf eine generelle Verächtlichmachung des politischen Systems der Bundesrepublik Deutschland zielt. Politischen Gegnern wurde im Wahlkampf des Sommers 2024 sogar mit strafrechtlicher Verfolgung im Falle einer AfD-Regierungsübernahme gedroht, ohne dass die AfD hinreichend hätte darlegen können, worin dies begründet wäre. Verstöße gegen das Demokratieprinzip kaschiert die Partei, indem sie behauptet, die Demokratie sei außer Kraft gesetzt worden und würde erst durch die AfD als wahre Oppositionskraft wiederhergestellt… Der AfD-LV BB inszeniert sich als einzig wahren Vertreter eines vermeintlich homogenen Volkswillens, den es gegen ein verschworenes Elitenkartell aus Parteien, Staat, Medien und Justiz durchzusetzen oder zum politischen Durchbruch zu verhelfen gilt. Darüber hinaus stellten hochrangige Politiker des AfD-LV BB wiederholt die Gewaltenteilung in Frage. Demokratisch legitimierte Entscheidungen, demokratisch legitimierte Politiker und zivilgesellschaftliche Akteure werden in diesem Zuge pauschal als korrupt, volksfeindlich, undemokratisch, totalitär und sogar verbrecherisch in verunglimpfender Art dargestellt und gebrandmarkt” (2025: 138-9).
Voordat de AfD-bijeenkomst wordt geopend, interviewt Weichreite TV Dennis Hohloch. Er zijn buitengewoon veel jongeren of scholieren aanwezig. Hij verklaart dit door de problemen die vooral zij ondervinden door de “massamigratie”. In hun scholen, stelt hij, lopen stelende, afpersende migranten rond met messen, worden meisjes door migranten verkracht en wordt hen door leraren verboden Duitser te zijn. Wanneer de Duitse jongeren zich daartegen weren, moeten uitgerekend zij zich verantwoorden. Alleen de AfD spreekt deze problemen aan. “Het kan toch niet zo zijn dat wij onze eigen Duitse jeugd verwaarlozen, iedereen binnenlaten, onze Duitse leerlingen onderdrukt worden, en dat dan gezegd wordt dat zij zelf schuldig zijn? Nee! Schuldig zijn de politici, zoals Scholz [de SPD bondskanselier] en Woidke [de SPD minister-president van Brandenburg]. En dat weten de jongeren en daarom hebben ze er schoon genoeg van.” Met betrekking tot de aanstaande landelijke verkiezingen hebben de burgers volgens Hohloch een simpele keuze: “Willen ze partijen die meer inreizen wensen, of een partij zoals de AfD, die thuisreizen wenst? Willen ze leugens en propaganda van de publieke omroep of willen ze deze omroep opheffen?” Over de door de AfD gewenste uitzettingen licht hij nog toe dat dit 99 per cent van de vluchtelingen betreft. Zij allen zijn illegaal, zijn binnengekomen via een andere lidstaat van de EU, zijn crimineel, of zijn onder valse voorwendsels naar Duitsland gekomen.
In de op amicale toon gehouden toespraak die Hohloch vervolgens afsteekt, scherpt hij het bovenstaande nog eens aan. “Het geweld dat op scholen van migranten uitgaat, had ik tot voor kort niet voor mogelijk gehouden”, vertelt hij. “Het wordt door de politiek en de publieke media volkomen doodgezwegen, maar wij hebben onze eigen ogen en hersenen en weten wel beter” (luid applaus)… “Wanneer die-da-oben hun werk zouden doen, dan zouden wij hier niet zo massaal aanwezig zijn. Wij zouden in dit prachtige land een prachtig leven leiden wanneer die-da-oben ons niet verraden en verkocht hadden. En daarom zullen wij hen bij de verkiezingen wegsturen, en daarna zullen we enkelen van hen ook dwingen rekenschap af te leggen (luid applaus). Die-da-oben voelen zich niet voor ons verantwoordelijk, hoewel wij hen gekozen hebben om voor ons goede politiek te maken, en omdat zij niets geleerd hebben en geen idee hebben van wat wij meemaken, proberen zij met hulp van hun vrienden van de publieke omroep ons een werkelijkheid te verkopen die überhaupt niet bestaat…
Duitsland is een heel erg rijk land, vervolgt Hohloch. Wanneer de burgers een kinderdagverblijf nodig hebben, wanneer de school gerenoveerd moet worden, wanneer de pensioenen zo laag zijn dat ouderen statiegeldflessen moeten inzamelen, dan krijgen wij echter iedere keer te horen, dat er geen geld is. Maar ik zal u eens vertellen hoeveel geld er is! Ieder jaar geeft de Duitse regering 48 miljard euro uit voor migratie.[15] De stad Potsdam geeft 260 miljoen uit aan migranten. Ik heb jarenlang in het stadparlement gezeten en moeten discussiëren over een schoolontwikkelingsplan, over geld voor scholen, kinderdagverblijven en sportplaatsen. Maar voor mensen die hier naartoe zijn gekomen, die ons belazeren, die ons bedreigen, die de sociale voorzieningen misbruiken en die überhaupt niets in ons land te zoeken hebben, wordt plotseling 260 miljoen vrijgemaakt! Dit moet eindelijk ophouden! Wij van de AfD beloven deze illegale massamigratie te stoppen (luid applaus). Wij zullen de asylindustrie beëindigen en de uitzettingsindustrie opbouwen. Wij zullen een eind brengen aan de publieke omroep. Hun journalisten leven in een parallel universum, zij hebben geen idee van wat zich in dit land afspeelt. Wanneer ik hen vraag waar zij meer bang voor zijn wanneer zij ’s avonds op het treinstation van Potsdam of in de binnenstad van Eisenhüttenstadt lopen, van mij, een ‘gesicherte rechtsextremist’, of van de migranten die daar rondhangen, dan antwoorden zij: ‘van jou!’ (luid gelach). Dat is toch totaal krankzinnig?”
Hohloch wijdt verder vooral uit over wat in de scholen zal worden veranderd zodra de AfD eenmaal aan de macht is. Allereerst zal worden onderzocht wat de gevolgen van de massamigratie voor de veiligheid op scholen is. De leraren durven zich hierover vandaag niet uit te laten omdat zij allemaal angst hebben. Zij zien het allemaal, maar zwijgen. Dank de AfD zullen zij zich echter eerlijk kunnen uitspreken. Daarnaast zullen kinderen die geen Duits spreken, geen normale Duitse school meer van binnen zien. Dat is wat de AfD belooft (luid applaus). Ook moet er een maximum van hooguit 10 per cent van kinderen met een migratieachtergrond in schoolklassen worden toegelaten. Wanneer er meer dan vier kinderen met een dergelijke achtergrond in de klas zitten, is normaal onderwijs niet meer mogelijk, stelt Hohloch uit ervaring in Berlijn te weten.[16] Uiteraard moeten messentrekkende scholieren met een migratieachtergrond die anderen bedreigen, afpersen, gewelddadig zijn en het onderwijs van anderen onmogelijk maken de school verlaten. Zij kunnen thuis geschoold worden, dat heeft tijdens de Coronatijd ook uitstekend gefunctioneerd. Tegelijkertijd moeten de sociale uitkeringen van de betrokken ouders worden gekort. Hen moet duidelijk worden gemaakt dat ze hun kinderen behoren op te voeden en dat hun kinderen, zolang zij in Duitsland zijn, zich aan Duitse regels te houden hebben (luid applaus). Met betrekking tot het prestatieniveau op scholen stelt Hohloch dat elke tweede leerling in de vierde klas tegenwoordig niet kan schrijven. Elke derde kan niet rekenen. Elke vierde kan niet lezen. Dat is geen grap. En dan halen we ook nog 250.000 Kenianen naar Duitsland. Het percentage zal dan stijgen naar 70 per cent! We hebben een volk van analfabeten grootgebracht en dat in een Bildungsland! Luid applaus ontving tevens het voorstel van Hohloch in het vervolg geen Engels meer in de eerste vier jaren van het onderwijs te onderwijzen: laten de kinderen in Duitsland eerst maar eens goed Duits leren!
Als laatste komt de hoofdgast van de bijeenkomst aan het woord, Maximilian Krah (1977). Deze katholieke jurist, vader van acht kinderen bij drie verschillende vrouwen, zit sinds 2025 voor de AfD in de Duitse Bundestag. Daarvoor was hij zes jaar lid van het Europese Parlement. Tot 2016 was hij een actief lid van de CDU. Goedbeschouwd is hij reeds decennia in een lange rij controversiële activiteiten, schandalen en rechtszaken verwikkelt. Hij werd en wordt onder meer verdacht van corruptie, witwassen, belastingontduiking, spionage (voor China en Rusland) en ophitsing. Zelfs voor zijn eigen partijgenoten was het geregeld te veel.[17] Het Bundesamt für Verfassungsschutz (Bondsbureau voor de Bescherming van de Grondwet) heeft uitlatingen van Krah gecategoriseerd als „volks-nationalistisch“ („völkisch-nationalistisch“), „islamvijandig“, „xenofobisch“ en „grondwetsvijandig“ (“verfassungsfeindlich“) gecategoriseerd.
In zijn losjes aaneengeregen, associatieve betoog speelt Krah vooral met gevoelens van trots, Heimat, natie, eendracht, kracht, familie en traditie. Vooral het concept “karakter” doorspekt zijn betoog. Hij looft allereerst Eisenhüttenstadt als een prachtig geplande stad van pioniers die reden hebben trots te zijn op wat zij in hun leven tot stand hebben gebracht. Dit is uw stad! (applaus). De AfD zal veranderen, stelt hij, dat ouders tegen hun kinderen moeten zeggen: wanneer je iets van je leven wilt maken, moet je wegtrekken. Vanwege de hoge energiekosten heeft de staalstad geen toekomst meer. Duitsland heeft immers de hoogste energieprijzen van de wereld.[18] Alleen met statelijke subsidies kan de staalfabriek nog overleven. Dat gaat de AfD echter veranderen, belooft Krah. Hoe dit precies gaat gebeuren, is onduidelijk, maar de stemming zit er direct goed in.
Eisenhüttenstadt is niet uniek, benadrukt Krah. Hij komt zelf uit Sachsen en ook daar zijn er steden waar iedereen wegtrekt nadat bruinkoolwinning en -centrales zijn gesloten. Wat de politiek als alternatief te bieden heeft is, dat er delen van het ambtenarenapparaat naar deze plaatsen worden overgeplaatst. Maar u weet reeds hoe dit afloopt, vertelt Krah zijn toehoorders: aan de top hiervan worden mensen uit het Westen benoemd en wat voor u overblijft zijn posities als schoonmaker en huismeester. En dan zegt u tegen uw kinderen: trek weg. Maar wij zeggen: blijf maar mooi waar je bent! (applaus).
Natuurlijk kunnen wij niet toveren, geeft Krah toe. De politieke fouten die de laatste decennia gemaakt zijn, kunnen wij niet in een nacht repareren. Maar wat wij beloven is dat de deken die over dit land ligt, het gevoel dat alles zinloos is en niets lukt, door ons zal worden verwijderd. Wij geven u de moed weer in uw eigen Heimat te geloven. Wij zullen er voor zorgen dat u weer heer in eigen huis bent. Wij creëren een vergelijkbaar optimisme en vergelijkbare dadendrang (Aufbruchtstimmung), die er was toen Eisenhüttenstadt werd opgebouwd. Het gaat om het geloof in de toekomst, vooral voor de jongeren. Deze leven in een grote onzekerheid. Op alle gebieden.
Krah gaat in een adem door in een aanval tegen de LGTB+ gemeenschap: Ik geloof niet, stelt hij, dat iemand die ouder is dan dertig zich ooit heeft afgevraagd of hij een man of een vrouw was. Ik geloof ook niet dat hij ooit een leraar heeft gehad die hem deze vraag heeft gesteld. Er zijn slechts twee geslachten (hij steekt onder luid applaus twee vingers in de lucht). Jullie (Krah richt zich tot de jongeren) kunnen dit jullie linkse ethiek leraren morgen en overmorgen recht in het gezicht zeggen en wanneer jullie hierdoor slechte cijfers krijgen, weet dat het in het leven gaat om fatsoen (Anstand) en karakter.
Julie zijn mannen of vrouwen, stelt Krah. Niet-rechts zijn degenen die daaraan twijfelen. Deze mensen bereik ik niet, zij stemmen Woidke. Mannen en vrouwen vormen families. Deze families hebben het moeilijk vandaag de dag. Ze moeten voor hun overleven vechten en tegelijkertijd jullie opvoeden. Heb respect voor jullie ouders, roept Krah de jongeren op. Bewaar de eenheid. Wanneer de familie uiteenvalt is er helemaal niets meer dat als correctief kan optreden tegen de indoctrinatie, de leugens, de verwarring, waaraan jullie in de scholen, op de televisie en waar-niet worden blootgesteld.
Dit is de reden waarom jullie zo belangrijk zijn, wijst Krah op de aanwezige jongeren. Wanneer jullie AfD stemmen, volgen de ouderen. Jullie bepalen de trend. Ik heb niet de meerderheid nodig. Ik heb de Coolen nodig. Ik heb jullie nodig! (luid applaus)
Trots en karakter is wat het land nodig heeft, vooral met karakter, trots en ruggengraat zal ook Eisenhüttenstadt zich erdoorheen slaan. Wat jullie hier hebben opgebouwd is uniek, daarop kunnen jullie trots zijn. Naast pionier van Eisenhüttenstadt is men echter ook Duitser. En daarop moet men evenzeer trots zijn, wat professoren, journalisten en politici verder ook mogen beweren (‘jawohl!’ Roepen de aanwezigen onder luid applaus).
Trots en karakter is wat mensen in het leven overeind houdt. Er komen enorme veranderingen op ons toe. Heel veel beroepen zullen over vijftien jaar niet meer bestaan. De wereld wordt toenemend gedigitaliseerd en gecomputeriseerd, legt hij uit, en daarmee kan je niet concurreren. Een jurist als ik kan duizend wetten kennen. De computer kent ze allemaal. In deze wereld blijven er slechts twee dingen over. Het ene is handwerk. Het tweede is karakter. Wat je onderscheid van computers is karakter. In een leven dat steeds meer door computers wordt bepaald moet je het overzicht bewaren. Overzicht krijg je door karakter. Karakter betekent dat je weet wie je bent en dat je hebt leren denken.
Op school moet men daarom weer de Bildung ontvangen die de ouderen generaties nog kregen. Tegenwoordig leren scholieren geen geschiedenis, geen feiten, geen inhoud. Iedere oudere die hier aanwezig is, heeft meer geleerd dan de jongere generatie, en dat moet jullie te denken geven. Jullie moeten sterk zijn, verzekert Krah de jongeren. Wij willen dat jullie sterk zijn. Dat onderscheidt de AfD van Woidke en de CDU. Die willen onderdanen. Die willen jullie eerst volledig atomiseren, zodat er geen Volk meer is, geen gemeenschap, geen Heimat. Wie van Volk spreekt, krijgt zelfs te maken met de Verfassungsschutz. Heimat en Volk betekenen echter wat, benadrukt Krah, net als familie. Het betekent dat men wortels heeft geslagen. Familie betekent dat men een verbond aangaat met iemand van het andere geslacht, kinderen krijgt en voortleeft.
Jullie verdienen respect voor wat jullie in het leven hebben gepresteerd, en jullie moeten dit respect ook opeisen, beklemtoont Krah. Vecht voor jullie respect! Er zijn tijden geweest dat men U liet schamen omdat U op de AfD stemde. Nu is het de tijd dat U een ieder die SPD, CDU of de Grünen stemt, kunt vragen: schaamt u zich niet de toekomst van onze kinderen zo op het spel te zetten? Jullie krijgen alleen respect wanneer jullie AfD kiezen, vervolgt Krah. Vanaf 1990 is er slechts politiek voor de fietsers in Peru[19] gemaakt, of voor de oligarchen in Oekraïne. Maar met de AfD worden jullie weer heer en meester in eigen land, in jullie eigen land, in jullie eigen stad!
Zonder de AfD gaat binnenkort niets meer in dit land, verzekert Krah. Wij hebben nu reeds in drie bondsstaten een derde van de stemmen. Eerst nu gaan zij naar jullie luisteren. Ze hebben angst voor jullie. Jullie moeten weer van jezelf houden, zelfrespect hebben. Alleen dan krijg je het respect van anderen. Jullie (Krah wijst opnieuw naar de jongeren) zijn duizend maal beter dan die linkse idioten, waarvoor men nu de hasjiesj heeft vrijgegeven. Het enige wat zij aan te bieden hebben, is een grote bek. Maar wanneer jullie staan voor wat jullie zijn, voor jullie familie, voor jullie gemeenschap, voor Duitsland, dan steken jullie die idioten allemaal in jullie zak (luid applaus). We hebben jullie nodig. We hebben jullie nodig in de straat. We hebben kracht nodig. Jullie moeten anderen aanspreken. Politiek is geen ponypark. Het is realiteit. Jullie moeten vechten!
Radeloosheid
Na de Amerikaanse presidentsverkiezingen in November 2024 treffen de deelnemers van onze burgerdialoog zich opnieuw. Er zijn acht mensen aanwezig. Wat opnieuw opvalt is de radeloosheid. Men ziet de toekomst zeer donker in. Bij de verkiezingen voor de Bundestag in 2025 zal de CDU het grootst worden, verwachten de aanwezigen, en zal slechts een grote coalitie met de SPD tot een meerderheid leiden.[20] Voor het beleid zal het weinig uitmaken. De AfD zal zich opnieuw als slachtoffer en als spreekbuis van de ongehoorde meerderheid positioneren en daarna zal zij bij een volgende verkiezing nog groter worden. Een meerderheid dreigt zelfs. Mogelijk is de volgende regering de laatste kans om te voorkomen dat Duitsland onbestuurbaar wordt.
Als oplossing wordt geopperd dat een ieder zijn of haar verantwoordelijkheid neemt om met mensen die op rechtsradicalen stemmen in gesprek te gaan. Tegelijkertijd vermoeden de aanwezigen dat het hiervoor reeds te laat is.
Zij wijzen verder naar de invloed van de sociale media. Deze moet dringend worden gereguleerd. Maar ook hiervoor is het waarschijnlijk al te laat.
Alle deelnemers hebben een grote afkeer van Donald Trump. Zij begrijpen niet, na alles wat er reeds in zijn eerste termijn is gebeurd, waarom mensen op hem stemmen. Het komt volkomen irrationeel over. Het is daarom ook niet goed verklaarbaar. Is het bokkigheid? Feit is, stellen diverse aanwezigen, dat Amerikanen volkomen ongeïnteresseerd zijn in de zaken waarover wij denken dat zij zich druk zouden moeten maken: Oekraïne, het buitenland in het algemeen, de democratie, de rechtstaat, de scheiding der machten.
De rationaliteit van burgers in het algemeen achten de aanwezigen ver te zoeken. Ze kiezen voor politieke partijen die overduidelijk hun belangen zullen schaden, maar ze zijn het zich niet bewust. De AfD is tegen staatssteun voor de staalfabriek in Eisenhüttenstadt. En toch stemmen de mensen er op. De AfD neigt sterk naar Rusland; hebben hun kiezers vergeten hoe het was toen de Russen Oost-Duitsland beheersten?
Enkelen stellen voor de AfD de macht te geven zodat de burgers zelf kunnen ervaren hoe incompetent deze partij is. Anderen brengen daartegenin dat zoiets al eens eerder is geprobeerd – men denke aan 1933 –, met weinig verheffende gevolgen.
Een van de aanwezigen stelt dat de democratie mogelijk slechts een voorbijgaande fase in de geschiedenis is. Over 50 jaar zal men wellicht met verbazing op deze poging tot democratie terugkijken. De toekomst is aan “illiberale democratieën” of autoritaire systemen. De andere aanwezigen kunnen hier weinig hoopvols tegenin brengen.
[1] Stadt Eisenhüttenstadt. 2023. Statistische Daten zur Bevölkerung und zum Arbeitsmarkt
Jahr 2021/2022. https://www.eisenhuettenstadt.de/media/custom/2852_4858_1.PDF?1680769122.
[2] https://interaktiv.tagesspiegel.de/lab/landtagswahl-brandenburg-so-hat-eisenhuttenstadt-gewaehlt/. In Duitsland brengen kiezers twee stemmen uit: een eerste op hun favoriete kandidaat, en een tweede op hun favoriete partij. De hier genoemde percentages betreffen de tweede stem.
[3] https://wahlergebnisse.brandenburg.de/12/600/20250223/bundestagswahl_land/ergebnisse_gemeinde_120670120120.html.
[4] Voor een inhoudelijke rechtvaardiging van diverse vormen van deliberatie, waarvan de burgerdialogen een voorbeeld zijn, zie verder mijn Talking Politics and Society Again: Reengaging with Fellow Citizens (2025).
[5] Over de jaren hebben wij honderden deliberatieve bijeenkomsten met een grote variëteit van deelnemers in heel Duitsland doorgevoerd waarin vragen aan de orde kwamen als “wat is een democratie”, “wat betekenen vrijheid en emancipatie” of “wat motiveert mensen te discrimineren”? In West-Duitsland ontstond dan in de regel een geanimeerde discussie tussen de deelnemers waarin men, elkaar voortdurend aanvullend, gezamenlijk een conceptie van bijvoorbeeld democratie samenstelde. In Oost-Duitsland bleken dezelfde vragen geregeld als een belediging te worden ervaren: “wilt u soms suggereren dat wij niet weten wat democratie is?” Deze lichtgeraaktheid bemoeilijkte niet zelden bij voorbaat een open uitwisseling van gedachten. Zie Blokland 2025.
[6] Voor een verslag van Joachim Scholz van een andere door Social Science Works georganiseerde reeks burgerdialogen: Bürgerdialoge in Paulinenaue – Kurzbilanz nach einem Jahr (https://paulinenaue.info/index.php/buergerdialoge-in-paulinenaue).
[7] Vijftien procent van de Duitse bevolking woont in de nieuwe deelstaten. Deze kranten hebben echter slechts ongeveer 3% van hun abonnees in het oosten. In heel Oost-Duitsland had de FAZ in 2020 ongeveer 7000 abonnees (totale oplage 235.000). De SZ verkocht 8300 exemplaren (van 326.000) en Der Spiegel 25.000 (van 642.000). Op het media gebruik kom ik later terug.
[8] In het komende decennium gaat volgens cijfers van het Statistische Bundesamt ongeveer een derde van de Duitse arbeidsbevolking met pensioen (https://www.destatis.de/EN/Press/2022/08/PE22_330_13). In Brandenburg is het percentage nog hoger. Volgens het Bundesagentur für Arbeit heeft Duitsland jaarlijks ongeveer 400.000 migranten nodig om deze ontwikkeling op te vangen (https://iab.de/warum-braucht-deutschland-400-000-migrantinnen-und-migranten-pro-jahr).
[9] In heel Brandenburg telde het CDU begin 2025 ongeveer 5400 leden, op een bevolking van ruim tweeëneenhalf miljoen. Dit betekent dat ongeveer 0,22% van de bevolking lid was van het CDU. De SPD, traditioneel de partij met het grootste ledenaantal in Duitsland, telde ruim 400 leden meer (Berliner Zeitung. February 9, 2025). Nochtans loopt ook het ledental van de SPD sinds de jaren negentig voortdurend terug. Opmerkelijk is dat de ledenaantallen van de Grünen (3660) en Die Linke (4118) veel groter zijn dan het stemmenaantal doet vermoeden. Men zou hier een verdere polarisatie tussen de burgers uit kunnen lezen. De AfD, in de peilingen inmiddels de grootste partij, had begin 2025 niet meer dan 2771 leden. Meer en meer burgers stemmen rechts-radicaal, en in hun wanhoop worden anderen lid van partijen als de Grünen. Zo mocht deze partij eveneens een grote toestroom van leden verwelkomen, nadat Donald Trump in 2024 opnieuw tot president was gekozen.
[10] AfD “Einladung zum Wahlkampfabschluss, Max Krah 17.9.24 Eisenhüttenstadt.“ https://www.youtube.com/watch?v=B-bbjn7VJWo.
[11] Een interview met een zekere “Lotti” in Wismar (Mecklenburg-Vorpommern) tijdens een demonstratie tegen Christopher Street Day in september 2024 trok bijvoorbeeld 2.5 miljoen kijkers en had meer dan 13 duizend commentaren (https://www.youtube.com/watch?v=xx8EPC8IBO8). Voor verdere impressies van de alomtegenwoordigheid van rechtsradicalen op het internet, zie: Blokland 2025: 87ff.
[12] Zie een analyse van chronik.LE dat in Sachsen activiteiten en uitingen van rechtsradicalen documenteert: Auf der Straße und im Parlament: Der rechte Medienaktivist “WeichreiteTV (May 5. 2023) (https://chronikle.org/dossiers/auf-der-strasse-und-im-parlament-der-rechte-medienaktivist-weichreitetv).
[13] In Duitsland heeft iedere deelstaat een “Verfassungsschutz” die, zoals de naam reeds aangeeft, alle groepen en personen volgt die gezien worden als een potentiële bedreiging voor de in de grondwet vastgelegde wetten en rechten. Wanneer men na een onderzoek tot de conclusie is gekomen dat dit inderdaad het geval is, kunnen personen of groepen de kwalificatie “gesichert Extrem” krijgen. De activiteiten van de betrokken persoon of groep worden vervolgens gemonitord. Op nationaal niveau is eveneens een Verfassungsschutz actief, met een vergelijkbare opdracht. https://www.rbb24.de/politik/beitrag/2024/04/brandenburger-verfassungsschutz-stuft-afd-abgeordnete-rechtsextrem-ein-hohloch-schieske.html.
[14] Ministerium des Innern und für Kommunales. 2025. Einstufung des Landesverbandes Brandenburg der Partei „Alternative für Deutschland“ als gesichert extremistische Bestrebung.
[15] Hoe hoog de kosten precies zijn in een sterk gedecentraliseerd land als Duitsland waar diverse bestuurslagen en -organen verantwoordelijk zijn voor de opvang en integratie van migranten, is moeilijk ondubbelzinnig vast te stellen. Het verschilt ook sterk per jaar. Na de Russische inval in Oekraïne nam Duitsland bijvoorbeeld meer dan een miljoen vluchtelingen uit dit land op. Dergelijke calamiteiten treden niet jaarlijks op. Ook dragen vluchtelingen bij aan belastinginkomsten zodra zij werken. Van de miljoen Syrische vluchtelingen die in 2014-5 aankwamen, werkten na zeven jaar ruim 60 per cent (de mannen zelfs ruim 70 per cent), veelal in gekwalificeerde beroepen (Brücker et al 2024). Waarschijnlijk heeft Hohloch de belastinginkomsten die de Duitse staat door deze beroepsuitoefeningen genoot, niet van de (waarschijnlijk te hoog geschatte – zie Pieper 2023) kosten afgetrokken. Het ook door de AfD geëiste terugsturen van alle Syriërs, zou inmiddels een enorme klap voor met name de Duitse gezondheidszorg betekenen.
[16] In Berlijn heeft ongeveer 55% van de kinderen en jongeren een migratieachtergrond, in heel Duitsland is dit percentage rond 29% (Senatsverwaltung für Bildung, Jugend und Familie 2025). Migratieachtergrond betekent dat de betrokkene niet in Duitsland is geboren of dat zij of hij ten minste één ouder heeft met een dergelijke achtergrond. Zou men het voorstel van Hohloch overnemen, dan zou dit betekenen, dat 45% van de Berlijnse scholieren geen onderwijs meer zou kunnen volgen. Afgezien van het feit dat dit ongrondwettelijk is, is de vraag wat er vervolgens met deze kinderen moet gebeuren.
[17] Men vraagt zich af waar een enkel persoon de energie vandaag haalt om in een dermate groot aantal controversen verwikkeld te raken. De lijst is te lang om hier samen te vatten. Een overzicht biedt Wikipedia: https://de.wikipedia.org/wiki/Maximilian_Krah.
[18] Deze bewering van de AfD stemt niet overeen met de feiten. De prijzen zijn omhoog gegaan nadat Duitsland, samen met de andere EU-landen, Russisch gas boycotte in reactie op de Russische inval in Oekraïne. Eerder had Duitsland zich in extreme mate van dit relatief goedkope gas afhankelijk gemaakt. De energietransitie die sindsdien plaatsvindt, doet de prijzen inmiddels zakken. Zestig pro cent van de elektriciteit komt vandaag (2025) van windmolens en zonnepanelen (https://eufactcheck.eu/factcheck/mostly-false-germany-faces-the-highest-energy-costs-worldwide-which-is-making-its-economy-noncompetitive; https://energiewende.bundeswirtschaftsministerium.de/EWD/Redaktion/EN/Newsletter/2025/04/).
[19] Op internet beweerden de AfD en hiermee verbonden groepen consequent dat de Duitse regering, op initiatief van de Minister van Buitenlandse Zaken, Annalena Baerbock, 315 miljoen Euro subsidie aan Peru had gegeven om fietspaden aan te leggen. In talloze memes, posts op TikTok, Instagram en Facebook, en YouTube-films werd deze lachwekkende luchtfietsenrij aan de kaak gesteld als een typisch voorbeeld van Linkse geldverspilling in een tijd van grote binnenlandse noden. In werkelijkheid waren er door het Ministerie van Economische Samenwerking (dat door de SPD werd geleid) voor tussen de 20 en 40 miljoen subsidies en (vooral) kredieten gegeven voor een breed spectrum van duurzame mobiliteitsprojecten. https://www.n-tv.de/politik/Das-Maerchen-vom-315-Millionen-Euro-Radweg-in-Peru-article24691195.html
[20] Deze verwachting kwam uit, hoewel SPD en CDU slechts een meerderheid konden halen omdat het (door het CDU uitgesloten) Bündnis Sarah Wagenknecht net niet de kiesdrempel van vijf procent haalde. Ook na de verkiezingen voor de Landtag van Brandenburg in 2025 kon de AfD slechts van de regeringsmacht worden uitgesloten omdat de SPD een coalitie aanging met de BSW. Deze coalitie viel na een half jaar uit elkaar, door voortdurende interne strijd in de BSW. Om verkiezingen te voorkomen – de AfD scoort inmiddels rond de 40 pro cent in de peilingen – gaat de SPD nu een coalitie met het CDU aan. De overgebleven regeringsperiode tot de volgende verkiezingen zien velen als de laatste kans om het tij te keren.